Historia

Gmina Ursynów w Warszawie powstała w 1994 roku, ale jej obszar włączono do stolicy znacznie wcześniej, bo w 1951 roku. Do chwili utworzenia gminy, Ursynów wchodził w skład największej warszawskiej dzielnicy - Mokotowa. Leżące na terenie nowej gminy stare osady i wsie: Służew, Służewiec, Wolica, Kabaty, Imielin, Wyczółki, Moczydło, Dąbrówka, Pyry mają wielowiekową przeszłość. Dziedzictwo to nie jest zapewne powszechnie znane ponad 100 - tysięcznej społeczności ursynowian. Trudno się dziwić, skoro ci młodzi i dobrze na ogół wykształceni ludzie mieszkają na południowych obrzeżach Warszawy co najwyżej od 1977 roku, czyli od czasu, gdy zaczęły tu powstawać osiedla mieszkaniowe i bloki z tzw. wielkiej płyty. Wybudowano je na ziemi, która w prehistorii - tak zresztą jak i większa część lewobrzeżnej Warszawy - była pustką osadniczą, a dopiero później tworzyła własne życie lokalne i stopniowo stawała się częścią dziejów Warszawy.

Na terenie Moczydła i Lasu Kabackiego znaleziono niedawno krzemienne narzędzia do obróbki skóry sprzed około 6 tys. lat p.n.e. (mezolit). Potem jednak długo nie było tutaj niczego oprócz lasów i dopiero urna z okresu kultury łużyckiej (1300 - 400 r.p.n.e.) znaleziono na Służewie pozwala domyślać się czasów pierwszego osadnictwa. Benedyktyni z Mogilna koło Kruszwicy właśnie na Służewie ulokowali około 1065 r. ośrodek misyjny. Przesiedlił ich książę Mazowsza Konrad, który oddał Służew jako villa militari swemu rycerzowi Gotardowi w zamian za obronę tych ziem przed Prusami, Litwinami i Jadźwingami, a także jako zapłatę.

W 1238 r. na Służewie założono parafię i kościół św. Katarzyny - istnieją do dziś, uznawane za najstarsze w całej Warszawie. Służew leżał wtedy tuż u ujścia Potoku Służewieckiego do Wisły, płynącej u samych stóp dzisiejszej Skarpy Warszawskiej. Tu był akurat bród, toteż właśnie tędy wiódł szlak handlowy z południa Francji do Kijowa. Wiadomo na pewno, że w leśnej "pustce osadniczej", w XIV wieku do potomków Gotarda - Służewskich herbu Radwan należało ulokowanych tu 17 miejscowości. Dwa stulecia później, w XVII i XVIII wieku ich coraz bardziej rozdrobnioną własność stopniowo wykupywali magnaci, coraz liczniej rezydujący w nowej stolicy Polski - Warszawie. Służew nabyli ówcześni właściciele Wilanowa - Sobiescy; wkrótce w okolicy powstały majątki Leszczyńskich, Radziwiłów i innych.

Płody rolne zbierane na tym obszarze żywiły mieszkańców rozwijającej się Warszawy, z lokatorami arystokratycznych rezydencji włącznie. Ich "rekreacyjnym zapleczem" były wykupywane tutejsze wsie. Po szwedzkim potopie zaczęto tu wytwarzać mocne i bardzo poszukiwane cegły. Rosław liczba cegielni, a tradycja ich wyrobu przetrwała tu aż do połowy XX wieku. W 1898 roku dla obsługi transportowej lokalnych cegielni założono linie kolejki wąskotorowej biegnącej od warszawskiej Rogatki Mokotowskiej do Piaseczno i Góry Kalwarii. "Zaplecze rekreacyjne" magnackich rezydencji przybrało tutaj postać słynnych letnich i wiejskich siedzib, założonych przez Izabelę z Czartoryskich marszałkową Lubomirską właścicielkę Wilanowa. Zlokalizowaną na Skarpie bażantarnię Sobieskiego następcy Lubomirskiej Potoccy rozbudowali w stylowy, klasycystyczny Natolin. Autorami projektu byli świetni architekci: Zug, Aigner i Henryk Marconi.

U podnóża kościoła św. Katarzyny w 1817 roku Stanisław Kostka Potocki wybudował swój rekreacyjny Gucin. Po jego śmierci owdowiała małżonka założyła tu Gucin - Gaj, znany i podziwiany ogród - pomnik, w którym drzewom towarzyszyły obeliski i kamienie poświęcone słynnym Polakom. Niestety Gucin - Gaj nie przetrwał do naszych czasów zniszczony ostatecznie podczas okupacji.

Ursynów, od którego wzięła miano cała dzisiejsza gmina, powstał w latach 1775 - 1780 i początkowo nazywał się Rozkosz, jak przystało na miejsce, gdzie miodowy miesiąc spędzała młoda para - Stanisław Kostka Potocki i jego małżonka Aleksandra. Rozkosz kupił w roku 1822 Julian Ursyn Niemcewicz, który bardzo chciał nazwę folwarku - przez pamięć swego pobytu w Stanach Zjednoczonych - zmienić na "Amerykę" lub "Waszyngton". Od tego pomysłu odstąpił pod wpływem przyjaciół, którzy ostrzegali go, że "nazwisko wolnego kraju wzięte będzie za bunt i sprzysiężenie" przez zaborcę. Ostatecznie folwarczek został nazwany Ursynowem - od rodowego przydomku swego właściciela.

Do Ursynowa przybywało wielu znamienitych gości, wśród nich także młody Juliusz Słowacki. W jednym z listów do matki poeta opisał Niemcewicza, a także jego dom i ogród "zarosły wielkimi drzewami, bardziej od dzikiego lasu niż do ogrodu podobny". Obaj wybitni twórcy zapewne nie przeczuwali, że niedługo po ich w Ursynowie spotkaniu, po wybuchu powstania listopadowego, każdy z nich bezpowrotnie opuści kraj, zmuszony do emigracyjnej tułaczki. Życie służewiecko - ursynowskiej okolicy, niezależnie od historycznych wstrząsów, toczyło się jednak dalej. Dzieci uczyły się w parafialnej szkole założonej tu na początku XVI wieku, nieprzerwanie działał parafialny sierociniec, dom starców i niewielki szpitalik. Kolejny właściciel Ursynowa - wnuk Zygmunta Krasińskiego Adam ofiarował w 1906 roku 120 - hektarowy folwark Ursynów włącznie z istniejącym do dziś pałacem, wielce zasłużonemu dla polskiej oświaty Towarzystwu Seminarium dla Nauczycieli Ludowych. Pół wieku później teren ten objęła Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego.

Po żyjącą rolnictwem, ogrodnictwem i przemysłem materiałów budowlanych okolicę, upominała się coraz bardziej stolica, która pełnymi garściami korzystała z wytwarzanych tam dóbr. W 1943 roku skrajem omawianego obszaru przeciągnięto linię kolejową Warszawa - Radom, a tuż obok zbudowano międzynarodowe lotnisko Okęcie. W 1938 roku do Warszawy inkorporowano Służew i Służewiec, gdzie został zbudowany nowoczesny i nader reprezentacyjny hipodrom. Z kolei prezydent Warszawy Stefan Starzyński wykupił dla stolicy Las Kabacki, wykorzystując na ten cel fundusze uzyskane z miejskiej obligacji. Dziś jest to rezerwat przyrody nazwany imieniem Starzyńskiego. W latach II wojny światowej, a przede wszystkim w czasie powstania warszawskiego, mieszkańcy terenów chodzących w skład współczesnej gminy Ursynów, jednoznacznie udokumentowali swój związek z Warszawą i głęboki patriotyzm: walczyli w oddziałach pułku AK "Baszta", a mogiły powstańców tworzą oddzielną kwaterę na parafialnym cmentarzu w Pyrach. Pomnik - głaz upamiętniający natarcie batalionu Karpaty pułku "Baszta" na koszary SS na Służewcu - stanął przed bramą główną Torów Wyścigów Konnych. Klasyfikowane przez historyków sztuki zabytki, a nade wszystko żywa pamięć o przeszłości, są historycznym dziedzictwem młodej gminy. W jej rozwoju, który nabiera coraz większego dynamizmu, dziedzictwo to może być cennym wsparciem wzmacniającym związki i pozwalającym na identyfikację mieszkańców z ich lokalną ojczyzną.